Thymele Logo
Search

θέατρο του παζαριού [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύνολο θεαμάτων που αναπτύχθηκαν στις εποχικές εμποροπανηγύρεις του Παρισιού, κυρίως στη Foire Saint-Germain και στη Foire Saint-Laurent, από τα τέλη του 17ου αιώνα έως το 1762, και τα οποία, σε διαρκή αντιπαράθεση με τα βασιλικά προνόμια των επίσημων σκηνών, εισήγαγαν μια ευρηματική κωμική δραματουργία με τραγούδια πάνω σε γνωστές μελωδίες, από την οποία προήλθε η οπερά-κωμίκ.

Ανάπτυξη

Ο όρος θέατρο του παζαριού [théâtre de la Foire] δηλώνει συλλογικά τις παραστάσεις των δύο μεγάλων εμποροπανηγύρεων του Παρισιού: της στεγασμένης Foire Saint-Germain [Φουάρ Σαιν-Ζερμαίν], από τις 3 Φεβρουαρίου έως την Κυριακή του Πάθους, και της υπαίθριας Foire Saint-Laurent [Φουάρ Σαιν-Λωράν], από τον Ιούλιο έως τα τέλη Σεπτεμβρίου. Εκεί εμφανίζονταν σχοινοβάτες, ακροβάτες και μαριονετίστες. Η παράσταση Les Forces de l'Amour et de la Magie [Οι δυνάμεις του έρωτα και της μαγείας] (1678) του θιάσου του Alard [Αλάρ] θεωρείται συμβατικά η πρώτη θεατρική παράσταση των εμποροπανηγύρεων, οι θίασοι των οποίων εγκαταστάθηκαν σύντομα σε ξύλινα θέατρα με σκηνή, θεωρεία και πλατεία.


Το θέατρο του παζαριού διαμορφώθηκε μέσα από το σύστημα των βασιλικών προνομίων. Η Comédie-Française [Κομεντί-Φρανσαίζ], που ιδρύθηκε με βασιλική διαταγή [lettre de cachet] της 21ης Οκτωβρίου 1680, κατείχε το μονοπώλιο των παραστάσεων στη γαλλική γλώσσα στο Παρίσι και στα προάστιά του, ενώ η Académie royale de musique [Βασιλική Ακαδημία Μουσικής] είχε από το 1672 το αποκλειστικό δικαίωμα των θεαμάτων με μουσική. Μετά την εκδίωξη της Comédie-Italienne [Κομεντί-Ιταλιέν] το 1697, οι θίασοι της Foire οικειοποιήθηκαν το ρεπερτόριο και τα πρόσωπα της κομμέντια ντελλ άρτε. Οι δικαστικές προσφυγές της Comédie-Française οδήγησαν στην απαγόρευση των κωμωδιών (1699) και, από το 1704, κάθε διαλόγου. Οι ηθοποιοί απάντησαν με εναλλασσόμενους μονολόγους, καθώς κάθε πρόσωπο αποχωρούσε πριν απαντήσει το επόμενο, και με παντομίμα. Το 1710 εμφανίστηκαν τα έργα με επιγραφές [pièces par écriteaux]: οι στίχοι γράφονταν σε κυλίνδρους χαρτιού και αργότερα σε πινακίδες που κατέβαιναν από το άνω μέρος της σκηνής, η ορχήστρα έπαιζε γνωστές μελωδίες [timbres] και οι θεατές τραγουδούσαν τα κουπλέ.


Από το 1712 ο Alain-René Lesage [Αλαίν-Ρενέ Λεσάζ], μετά τη ρήξη του με την Comédie-Française εξαιτίας του βιτριολικού έργου του Turcaret (1709), έγραψε για τους θιάσους των παζαριών και, μαζί με τους Louis Fuzelier [Λουί Φυζελιέ] και Jacques-Philippe d'Orneval [Ζακ-Φιλίπ ντ' Ορνεβάλ], διαμόρφωσε τη δραματουργία τους. Στις 26 Δεκεμβρίου 1714 η Catherine Baron [Κατρίν Μπαρόν] και ο Gautier de Saint-Edme [Γκωτιέ ντε Σαιντ-Εντμ] συμφώνησαν με την Académie royale de musique να χρησιμοποιούν τραγούδι και χορό με την επωνυμία Opéra-Comique [Οπερά-Κωμίκ]. Τα έργα συνδύαζαν πεζό λόγο, βωντβίλ, δηλαδή νέους στίχους σε γνωστές μελωδίες, και σκηνικές μηχανές, και καλλιεργούσαν την παρωδία, τη σάτιρα των ηθών και το φανταστικό στοιχείο. Από το 1721 οι Λεσάζ και ντ' Ορνεβάλ εξέδωσαν τη συλλογή Le Théâtre de la Foire, ou L'Opéra comique [Το θέατρο του παζαριού ή Η οπερά-κωμίκ], με χαλκογραφίες και τις μελωδίες των τραγουδιών. Το 1762 η Opéra-Comique συγχωνεύθηκε με την Comédie-Italienne και έκλεισε ο κύκλος του θεάτρου του παζαριού ως θεσμού.


Η ιστοριογραφία ερμήνευσε επί μακρόν το θέατρο του παζαριού ως έκφραση της λαϊκής κουλτούρας της αγοράς. Ο Μιχαήλ Μπαχτίν [Mikhail Bakhtin], στο έργο του Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του [Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса, 1965], περιέγραψε την εμποροπανήγυρη ως χώρο του καρναβαλικού, όπου η παρωδία και η γκροτέσκα εικόνα του σώματος αναστέλλουν προσωρινά την επίσημη ιεραρχία. Οι νεότερες έρευνες σχετικοποιούν τον χαρακτηρισμό «λαϊκό»: το κοινό ήταν κοινωνικά μεικτό, οι συγγραφείς λόγιοι και οι καλλιτέχνες κινούνταν ανάμεσα στις εμποροπανηγύρεις και στους προνομιούχους θεσμούς. Το θέατρο του παζαριού καταδεικνύει επίσης πώς οι θεσμικοί περιορισμοί παράγουν σκηνικές μορφές, οι οποίες σχολιάζουν την ίδια τη θεατρική σύμβαση.


Στην Bartholomew Fair [Μπαρθολομιού Φέαρ] του Λονδίνου ηθοποιοί των μεγάλων θεάτρων παρουσίαζαν σε ξύλινα παραπήγματα τα drolls, σύντομες διασκευές δημοφιλών έργων, ενώ στις εμποροπανηγύρεις [Messen] της Φρανκφούρτης, ήδη από το 1592, και της Λειψίας εμφανίζονταν περιοδεύοντες θίασοι, των οποίων κεντρικός κωμικός τύπος τον 18ο αιώνα ήταν ο Hanswurst [Χάνσβουρστ]. Στο Παρίσι, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1750, επιχειρηματίες της Foire, όπως ο Jean-Baptiste Nicolet [Ζαν-Μπατίστ Νικολέ], εγκαταστάθηκαν στην boulevard du Temple [λεωφόρο ντυ Ταμπλ], όπου ο Nicolas-Médard Audinot [Νικολά-Μεντάρ Ωντινό] εγκαινίασε το 1769 το Théâtre de l'Ambigu-Comique. Η παντομίμα με διάλογο των θεάτρων της λεωφόρου υπήρξε μία από τις πηγές του μυθιστορηματικού δράματος, που διαμορφώθηκε στη δεκαετία του 1790. Το 1986 ο Jean-Louis Barrault [Ζαν-Λουί Μπαρρώ] παρουσίασε το Théâtre de foire [Θέατρο του παζαριού], σύνθεση τριών φαρσών του ρεπερτορίου της Foire, βασισμένη σε έργα των Λεσάζ και ντ' Ορνεβάλ.

Αγγλικά
théâtre de la foire
Γαλλικά
théâtre de la Foire, le
Γερμανικά
Jahrmarktstheater, das
Ιταλικά
teatro della Foire, il

Σχετικοί όροι

μεταθεατρικότητα, κουκλοθέατρο, τσίρκο, κωμωδία μετ' ασμάτων, όπερα-μπαλάντα, θέατρο δρόμου, ιμπρεσάριος

Μη προτεινόμενοι όροι

θέατρο της αγοράς

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ces pièces, dites “par écriteaux”, sont peut-être la forme participative la plus perfectionnée de l'Ancien Régime dans laquelle “le spectateur y devenait acteur lui-même” (…). Le public est invité à entonner les paroles des airs présentés sur des écriteaux descendant des cintres pendant que les comédiens et comédiennes jouent la pantomime. Le spectacle fonctionne alors sur la reconnaissance d'une musique, celle des vaudevilles, airs issus de la musique populaire ou savante sur lesquels sont récrites de nouvelles paroles, puis sur la participation du public. Les pièces par écriteaux ne survivront que quelques années mais elles soulignent bien l'importance de la musique dans la relation entre artistes et public des théâtres de la Foire.»


«Τα έργα αυτά, τα λεγόμενα “με επιγραφές”, αποτελούν ίσως την τελειότερη συμμετοχική μορφή του Παλαιού Καθεστώτος, στην οποία “ο θεατής μετατρεπόταν ο ίδιος σε ηθοποιό” (…). Το κοινό καλείται να τραγουδήσει τους στίχους των σκοπών που παρουσιάζονται σε επιγραφές, οι οποίες κατεβαίνουν από το άνω μέρος της σκηνής, ενώ οι ηθοποιοί παίζουν παντομίμα. Η παράσταση στηρίζεται έτσι στην αναγνώριση μιας μουσικής, εκείνης των βωντβίλ, δηλαδή σκοπών από τη λαϊκή ή τη λόγια μουσική πάνω στους οποίους γράφονται νέοι στίχοι, και, στη συνέχεια, στη συμμετοχή του κοινού. Τα έργα με επιγραφές θα επιβιώσουν μόνο λίγα χρόνια, αναδεικνύουν όμως τη σημασία της μουσικής στη σχέση καλλιτεχνών και κοινού στα θέατρα του παζαριού.»

Η θεατρολόγος Pauline Beaucé [Πωλίν Μποσέ] χαρακτηρίζει τα έργα με επιγραφές του θεάτρου του παζαριού ως την πιο ολοκληρωμένη συμμετοχική μορφή θεάματος του Παλαιού Καθεστώτος. Οι θεατές τραγουδούσαν τους στίχους που κατέβαιναν γραμμένοι σε πινακίδες, ενώ οι ηθοποιοί έπαιζαν παντομίμα, και η παράσταση στηριζόταν στην αναγνώριση γνωστών μελωδιών. Η βραχύβια αυτή πρακτική καταδεικνύει τον κεντρικό ρόλο της μουσικής στη σχέση σκηνής και πλατείας.

Beaucé, P. (2023). Théâtres de la Foire à Paris au XVIIIe siècle. Publictionnaire: Dictionnaire encyclopédique et critique des publics. publictionnaire.huma-num.fr...

Quote Icon

«Le Theâtre de la Foire (dont voici l'histoire en peu de mots) a commencé par des farces que les Danseurs de corde mêloient à leurs exercices. On joua ensuite des fragments de vieilles Piéces Italiennes. Les Comédiens François firent cesser ces representations, qui attiroient déjà beaucoup de monde, & obtinrent des Arrêts qui faisoient défense aux Acteurs Forains de donner aucune Comédie par Dialogue ni par Monologue. Les Forains, ne pouvant plus parler, eûrent recours aux Ecriteaux : c'est-à-dire, que chaque Acteur avoit son rolle écrit en gros caractere sur du carton qu'il presentoit aux yeux des Spectateurs. Ces inscriptions parurent d'abord en prose. Après cela on les mit en chansons, que l'Orchestre jouoit, & que les Assistans s'accoutumérent à chanter. Mais, comme ces Ecriteaux embarrassoient sur la Scene, les Acteurs s'avisérent de les faire descendre du ceintre [...].»


«Το θέατρο του παζαριού (του οποίου την ιστορία παραθέτουμε με λίγα λόγια) ξεκίνησε με φάρσες τις οποίες οι σχοινοβάτες ανέμειγναν με τα γυμνάσματά τους. Έπειτα παίχτηκαν αποσπάσματα από παλαιά ιταλικά έργα. Οι ηθοποιοί της Comédie-Française έθεσαν τέλος σε αυτές τις παραστάσεις, που προσέλκυαν ήδη πολύ κόσμο, και πέτυχαν δικαστικές αποφάσεις οι οποίες απαγόρευαν στους ηθοποιούς του παζαριού να παρουσιάζουν οποιαδήποτε κωμωδία με διάλογο ή με μονόλογο. Οι θίασοι του παζαριού, καθώς δεν μπορούσαν πλέον να μιλούν, κατέφυγαν στις επιγραφές: κάθε ηθοποιός είχε τον ρόλο του γραμμένο με μεγάλα γράμματα σε χαρτόνι, το οποίο παρουσίαζε στο κοινό. Οι επιγραφές αυτές εμφανίστηκαν αρχικά σε πεζό λόγο. Έπειτα αποδόθηκαν σε τραγούδια, τα οποία έπαιζε η ορχήστρα και τα οποία οι παριστάμενοι συνήθισαν να τραγουδούν. Επειδή όμως οι επιγραφές δυσχέραιναν τη δράση επί σκηνής, οι ηθοποιοί επινόησαν να τις κατεβάζουν από το άνω μέρος της σκηνής [...].»

Στον πρόλογο της συλλογής του 1721, οι δραματουργοί Alain-René Lesage [Αλαίν-Ρενέ Λεσάζ] και Jacques-Philippe d'Orneval [Ζακ-Φιλίπ ντ' Ορνεβάλ] συνοψίζουν την ιστορία του θεάτρου του παζαριού ως διαδοχή απαγορεύσεων και επινοήσεων. Οι φάρσες των σχοινοβατών και τα αποσπάσματα ιταλικών έργων προκάλεσαν τις δικαστικές απαγορεύσεις που πέτυχε η Comédie-Française, και οι ηθοποιοί κατέφυγαν στις επιγραφές, γραμμένες αρχικά σε πεζό λόγο και έπειτα σε τραγούδια που τραγουδούσε το κοινό, ώσπου τις κατέβασαν από το άνω μέρος της σκηνής. Η αφήγηση των ίδιων των συγγραφέων παρουσιάζει τις σκηνικές μορφές της Foire ως απάντηση στους θεσμικούς περιορισμούς.

Lesage, A.-R., & Orneval, J.-P. d' (Επιμ.). (1721). Le theatre de la foire, ou L'opera comique: Contenant les meilleures pieces qui ont été representées aux foires de S. Germain & de S. Laurent (Τόμ. 1). Paris: Étienne Ganeau. Βλ. Préface.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η μουσική παράσταση Les Funérailles de la Foire [Η κηδεία του παζαριού] σε…

Ο μαριονετίστας Jean-Philippe Desrousseaux [Ζαν-Φιλίπ Ντερουσσώ] αναβιώνει το Polichinelle censeur des théâtres [Ο Πολισινέλ…

Στην ανακοίνωση "Rêver le théâtre autrement : échecs et espoirs de trois projets numériques" [«Να…

Αποσπάσματα και συνέντευξη του σκηνοθέτη Jean-Louis Barrault [Ζαν-Λουί Μπαρρώ] για το Théâtre de foire [

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Λεπτομέρεια από τον χάρτη του Παρισιού του Matthäus Merian [Ματτέους Μέριαν], 1615, χαλκογραφία, με…

Προμετωπίδα του πρώτου τόμου της συλλογής Le Théâtre de la Foire, ou L'Opéra comique [

L'incendie de la Foire Saint-Germain [Η πυρκαγιά της Foire Saint-Germain], τη νύχτα της…

Vue de la nouvelle décoration de la Foire Saint-Germain [Άποψη της νέας διακόσμησης της…

βασική

Beaucé, P. (2023). Théâtres de la Foire à Paris au XVIIIe siècle. Publictionnaire: Dictionnaire encyclopédique et critique des publics. publictionnaire.huma-num.fr...

Beaucé, P., Porot, B., & Triolaire, C. (Επιμ.). (2024). Spectacles et artistes forains XVIIe–XIXe siècles: Identités, espaces et circulations. Reims: ÉPURE. library.oapen.org...

Isherwood, R. M. (1986). Farce and fantasy: Popular entertainment in eighteenth-century Paris. New York: Oxford University Press.

Lesage, A.-R., Fuzelier, L., & Orneval, J.-P. d'. (2014). Le Théâtre de la Foire ou L'Opéra-comique (D. Lurcel, Επιμ.). Paris: Gallimard.

Lesage, A.-R., & Orneval, J.-P. d' (Επιμ.). (1721). Le theatre de la foire, ou L'opera comique: Contenant les meilleures pieces qui ont été representées aux foires de S. Germain & de S. Laurent (Τόμ. 1). Paris: Étienne Ganeau.

Martin, I. (2002). Le théâtre de la Foire: Des tréteaux aux boulevards. Oxford: Voltaire Foundation.

Parfaict, F., & Parfaict, C. (1743). Mémoires pour servir à l'histoire des spectacles de la foire (Τόμ. 1–2). Paris: Briasson.

Paul, A. (1983). Les auteurs du théâtre de la foire à Paris au XVIIIe siècle. Bibliothèque de l'École des chartes, 141/2, σσ. 307–335. www.persee.fr...

Rubellin, F. (Επιμ.). (2005). Théâtre de la Foire: Anthologie de pièces inédites 1712–1736. Montpellier: Espaces 34.

Striker, A. (1973). A curious form of protest theatre: The pièce à écriteaux. Theatre Survey, 14/1, σσ. 55–71. doi.org...

συμπληρωματική

Frost, T. (1874). The old showmen, and the old London fairs. London: Tinsley Brothers.

Trott, D. (2000). Théâtre du XVIIIe siècle: Jeux, écritures, regards. Essai sur les spectacles en France de 1700 à 1790. Montpellier: Espaces 34.

Μπαχτίν, Μ. (2017). Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του: Για τη λαϊκή κουλτούρα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης (Γ. Πινακούλας, Μετ.). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. (Πρωτότυπη έκδοση 1965).

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θέατρο του παζαριού. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο του παζαριού

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θέατρο του παζαριού». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο του παζαριού.

MLA

«θέατρο του παζαριού». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο του παζαριού.

1388